Kiezer geeft carte blanche

Augustus – september 2010; voor details zie historie.

Inleiding

Zoals ik in een eerder artikel al beschreef, dreigt Nederland onregeerbaar te worden door versnippering en verscherpte tegenstellingen. Bijna drie maanden na de verkiezingen is er nog steeds geen regering. Er is net weer een poging mislukt en eigenlijk weet niemand hoe dit ooit nog op te lossen is. Mark Rutte (VVD) en Emile Roemer (SP) hebben ieder nog een plannetje, maar hoe realistisch zijn die?

Ik bekeek de mogelijkheid van een kiesdrempel en een districtenstelsel. Ik wees die principieel af.

Ik bekeek correctiefactoren. Toen dat idee bij me opkwam was ik enthousiast, maar bij concrete invulling, met berekeningen op grond van de laatste en voorlaatste verkiezingsresultaten, vielen de effecten tegen. De coalitiemogelijkheden werden er vrijwel niet door verruimd, de bestaande meerderheden werden alleen wat steviger.

In de nacht van 30 (nee, 31! 20130424) augustus op 1 september, tijdens een aangenaam verblijf samen met mijn vrouw in een vakantiehuisje in Noord-Drenthe, was ik, na al enkele uren goed geslapen te hebben, opeens klaarwakker. Ik dacht na over het teleurstellende spreadsheet van de afgelopen dag.

Toen schoot me dit idee te binnen: een veel betere manier om het probleem op te lossen is om gebruik maken van het opkomstpercentage.

Silent majority

Wat ik in dit artikel ga voorstellen, lijkt ogenschijnlijk wat op “The Silent Majority” ofwel ‘de zwijgende meerderheid’. In 1969 probeerde de toenmalige president van de VS, Richard Nixon daarmee de protesten tegen de Amerikaanse rol in de Vietnam-oorlog te bagatelliseren: een meerderheid van het Amerikaanse volk zou wel degelijk het Vietnam-beleid van de president steunen, maar deze mensen uitten zich niet. De tegenstanders lieten wel luid van zich horen, maar dat zou volgens Nixon niet zo belangrijk zijn, vanwege die zwijgende meerderheid.

De overeenkomst die er lijkt te zijn, is er in werkelijkheid niet. Mijn voorstel heeft niets met oorlog te maken, niets met Vietnam en niets met Amerikaanse politiek. Ook gaat het niet over een meerderheid maar over een minderheid. De aanzienlijke minderheid die niet stemt.

Waarom stemmen veel mensen niet?

In democratische landen worden regelmatig verkiezingen gehouden. In sommige landen, zoals België, is stemmen verplicht. In veel andere landen, waaronder Nederland staat het de kiesgerechtigden vrij niet naar het stemlokaal te gaan, daar een blanco stem uit te brengen, of (al dan niet per ongeluk) een ongeldige stem.

Er is dus een opkomstpercentage dat niet gelijk is aan honderd. Bij Tweede Kamerverkiezingen wordt een opkomst van in de 70 procent al als heel mooi gezien. Bij andere verkiezingen, zoals die voor de Provinciale Staten of het Europees Parlement ligt het meestal een stuk lager. In 1979 was het nog 58,1, in 1999 slechts 29,9! Bron: Europa-nu.nl.

Waarom stemmen veel mensen niet? Ik heb geen onderzoek gedaan en geen onderzoek geraadpleegd, maar ik kan me zelf wel redenen voorstellen:

Hoe uiteenlopend deze mogelijke redenen tot stemonthouding ook zijn, ze hebben met elkaar gemeen dat de kiesgerechtigde de beslissingen overlaat aan de politici. De niet-stemmende kiezers geven in feite carte blanche aan de politiek!

De lege zetels!

Het idee dat ik die nacht had was simpel:
Als veel kiezers besluiten de politiek een carte blanche te geven, een jolly joker in het politieke kaartspel, een wildcard; waarom geven we die carte blanche dan niet ook gewoon zetels in de Tweede Kamer?

Bij de gebruikelijke opkomstpercentages zouden die Lege Zetels een aardig grote fractie vormen, vaak zelfs de grootste fractie. Omdat de Lege Zetels niet bezet zijn, wordt bespaard op salarissen en bijkomende kosten van Kamerleden – hoewel dat niet primair het doel is van mijn voorstel.

De Lege Zetels hebben per definitie geen spreektijd, waardoor de Kamerdebatten efficiënter verlopen.

De volgende regels zouden wettelijk en/of bij Kamerreglement kunnen worden vastgelegd:

Gevolgen voor de regeerbaarheid

Combinatiemogelijkheden

De Lege Zetels stemmen dus altijd voor wetvoorstellen, maar staan ook kritisch tegenover het regeringsbeleid, omdat ze meestemmen met oppositiemoties, maar ook met moties van regeringspartijen. Dit is in overstemming met de houding van de kiezers die niet of ongeldig gestemd hebben. Het dualisme van de Tweede Kamer (eigen rol, onafhankelijk van de regering) neemt toe, terwijl tegelijk regeringen toch stabieler worden.

Omdat de Lege Zetels volgens (nog vast te leggen) wettelijke afspraak nooit het vertrouwen in de zittende regering opzeggen, kan elke te vormen regeringscoalitie de Lege Zetels als coalitiepartner meetellen.

Bij gebruikelijke opkomstpercentages heeft de fractie ‘Lege Zetels’ al snel een flinke grootte. Vaak zal die fractie zelfs de grootste zijn. Daardoor zijn er veel meer regeringscoalities mogelijk die allemaal een meerderheid hebben.

Rekenblad

Omdat ik bij mijn vorige artikel de ervaring heb opgedaan dat wat leuk lijkt, in de praktijk kan tegenvallen, heb ik ook dit idee uitgewerkt in een spreadsheet (rekenblad). De uitslagen van de laatste en voorlaatste Tweede Kamerverkiezingen staan weer in de kolommen C en D. (Die van de voorlaatste verkiezingen dienen alleen ter illustratie, ze spelen nu geen rol in de berekeningen.)

Het opkomstpercentage is als wijzigbare parameter vermeld in de cel B16. In kolom D staan de herberekende zetelaantallen. Daarin is het totaal van niet opgekomen stemgerechtigden, ongeldige en blanco stemmen evenredig vertegenwoordigd als de fractie ‘Lege Zetels’. De andere zetelaantallen, voor de levende kandidaten, worden in het nieuwe systeem berekend op basis van het aantal stemgerechtigden, niet meer op basis van het aantal uitgebrachte stemmen. Verder blijft de berekening precies zoals vastgelegd in de huidige kieswet.

(Voor de eenvoud van illustratie is in het rekenblad niet gerekend met stemmenaantallen, maar met zetels: de zetelaantallen uit de al vastgestelde verkiezingsuitslag zijn gecorrigeerd met een factor die afhangt van de opkomst.
Rechts staan weer werkkolommen die alleen dienen voor het afronden. Bij eventuele realisering van het voorstel zijn die niet nodig, omdat dan vanuit de stemmen naar zetels gerekend wordt, niet zoals hier van zetels naar gecorrigeerde zetels.)

Nog meer naar rechts in het rekenblad staan enkele mogelijke coalities, met het aantal zetels bij de voorlaatste verkiezingen, de laatste verkiezingen, en datzelfde op basis van het hypothetische nieuwe systeem met Lege Zetels.

We zien zoals verwacht dat combinaties, door het meenemen van de Lege Zetels als coalitiepartner, nu veel gemakkelijker een Kamermeerderheid halen.

Formatie

Het vormen van een nieuwe regering na de Tweede Kamerverkiezingen wordt zo dus veel gemakkelijker dan voorheen, en kan daarom ook sneller en efficiënter verlopen:

Ruim baan voor extremisme?

Gematigde regering

In het huidige systeem zijn altijd coalities nodig, van relatief veel, relatief grote partijen. Grote partijen zijn meestal gematigder dan kleine, en coalitievorming brengt altijd compromissen met zich mee. Daardoor zit in het huidige systeem een zekere garantie dat regeringen gematigd en redelijk zullen zijn en rekening zullen houden met alle groepen en belangen in de samenleving.

In het hier gepresenteerde voorstel zijn er minder partijen nodig voor een regeringscoalitie, omdat de fractie Lege Zetels meetelt, en meestal, door de relatief lage verkiezingsopkomst, zelfs fors meetelt.

Is er niet het gevaar dat zo extreme standpunten een kans krijgen?

Stel dat ...

Stel dat de nu gaande, volkomen uitzichtloze formatiepogingen in Nederland hardnekkig op niets blijven uitlopen, het parlement bij ruime meerderheid besluit het systeem met de Lege Zetels in te voeren, en er vervolgens nieuwe verkiezingen worden uitgeschreven. Volgens de peilingen kan de Partij voor de Vrijheid van Geert Wilders dan nogmaals fors winnen, en ditmaal zelfs de grootste partij worden.

Als het kiezerspubliek cynisch is en blijft, kan de opkomst laag zijn. Dankzij de steun van de Lege Zetels zou Wilders dan als formateur snel alleen of met maar één coalitiepartner een regering kunnen vormen. Maatregelen en wetswijzigingen die door velen in politiek en samenleving als onacceptabel worden gezien, zouden dan kunnen worden doorgevoerd.

Valt wel mee

Ik denk dat dit gevaar meevalt, om de volgende redenen:


11 juni 2012: zie ook Saboteerwetten?


Betrokkenheid

De kans bestaat dat eventuele invoering van een systeem als hier voorgesteld, na enige tijd de opkomst omhoog gaat stuwen. Zouden mensen het vervelend vinden dat veel in de politiek afhangt van de fractie ‘Lege Zetels’, terwijl ze daar per definitie niet op gestemd hebben? Zo ja, waarom is dat effect er dan nu ook al niet? Nu beslissen toch ook politici waar de niet-stemmers niet op gestemd hebben, ook voor diezelfde niet-stemmers?

Het is moeilijk te voorspellen. Als het effect er is, is het alleen maar gunstig: iedereen zal het wel met mij eens zijn dat meer betrokkenheid bij de politiek, meer belangstelling van meer stemmers, prima past bij een volwassen democratie.

In het theoretische geval dat de opkomst 100% wordt, zouden de heilzame effecten voor de regeerbaarheid wegvallen: de Lege Zetels hebben dan nul zetels en de uitslag is dezelfde als bij het bestaande systeem.

Dat is meteen een test om te zien of de formules in mijn rekenblad wel kloppen: met honderd procent in cel B16 moeten de kolommen L en M gelijk zijn. Dat klopt inderdaad.

Maar 100% is extreem hoog, 85% is reëler. Zelfs dan maakt het systeem coalities mogelijk die nu niet kunnen. Al zou de opkomst 90% worden, dan zijn er nog steeds 15 Lege Zetels in de Tweede Kamer!

Variant

Lege of niet-bestaande zetels?

Ik ben er tot nu toe vanuit gegaan dat Lege Zetels echt plaatsen innemen in de Tweede Kamer, die dus niet bezet kunnen worden door gekozen levende Kamerleden. Een andere variant van hetzelfde systeem zou zijn om alle 150 zetels te laten bezetten door echte Kamerleden, maar de fractie Lege Zetels (die dan beter ‘Niet Gestemd’ of ‘Carte Blanche’ kon heten) mee te tellen bij de stemmingen, als extra fractie boven de 150 echte zetels.

Nadeel is dat dan niet bespaard kan worden op salarissen, onkosten en wachtgeld. Voordeel is dat verkiezingsuitslagen vergelijkbaar blijven met historische. Nadeel is dat de meerderheid in de Kamer niet meer 75 + 1 is, maar een hoger aantal, dat tijdens elke zittingsperiode anders is, en afhangt van het aantal virtuele zetels van de fractie ‘Carte Blanche’.

Het effect voor de regeerbaarheid is echter wel hetzelfde.

Realiseerbaarheid

Nog te onderzoeken is, hoe moeilijk of ingewikkeld de eventuele invoering van een systeem als het hier voorgestelde is.



Naschriften 7 september 2010:

Ik heb dit artikel aangemeld op NuJij.nl. Daar ontstond een discussie waarin velen wel zinnige kanttekeningen plaatsten.

Het idee van ‘Lege Zetels’ blijkt niet nieuw. Dat had ik ook wel verwacht, maar ik kon het eerder niet controleren omdat ik mijn artikel schreef terwijl ik – half-vrijwillig – verstoken was van internet. Maar ziehier: Den Haag 7 maart 2021. Vermoedelijk al geschreven in 1999, of 2008? (de datering in 2021 is uiteraard ironisch bedoeld, want ik lees dat artikel toch echt al in 2010), door ene Roel T. Verheij.

Hier iets over de Belgische politiek DENK ZELF, STEM NIET !!! door antiverkiezingscomité 7 juni 2009, gedateerd Wednesday, May. 13, 2009 at 8:11 PM.

Nog meer: Mensen ga toch stemmen!!

Afijn, u kunt zelf ook googelen, bingen of altavistaën!


Naschrift 6 maart 2012: een vervolgartikel, het probleem is nog even actueel als toen in september 2010.

Kleuren: Neutraal Raar Geen voorkeur Pagina opnieuw laden